मराठी साहित्यातील बहुआयामी लेखक- पु.ल.देशपांडे

महाराष्ट्राचे लाडके व्यक्तिमत्व म्हणजे पु. ल. देशपांडे. त्यांच्या लेखनाने मनमुराद हसणाऱ्या तीन पिढ्या तरी महाराष्ट्रात असतील. त्यांच्या साहित्यातील व्यक्तिरेखा अगदी आपल्यातल्या असल्यासारख्या वाटतात! त्यांचे पुस्तकातील विनोद वाचताना हसता हसता वास्तव दाखवून देणारे होते. मग 'व्यक्ती आणि वल्ली'तील सखाराम गटणे असो, अंतू बर्वा असो किंवा 'बटाट्याची चाळ'मधील अनेक व्यक्तिरेखा असोत. सूक्ष्म निरीक्षणशक्ती, चपखल मांडणी आणि वास्तवदर्शी लेखन हे त्यांचे लेखनविशेष आहेत.
मराठी साहित्यातील ‘पुलं’ म्हणजेच पु. ल. देशपांडे हे नाव म्हणजे आनंद, विनोद, व्यंग आणि हृदयाला भिडणाऱ्या भावना यांचा मिलाफ. ते फक्त लेखक नव्हते; ते कथाकार, नाटककार, दिग्दर्शक, गीतकार, अभिनेते, संगीतकार, वादक, वक्ते आणि समाजसेवक अशा अनेक पैलूंनी समृद्ध होते. म्हणूनच त्यांना मराठी साहित्यात आणि कलाक्षेत्रात “अष्टपैलू व्यक्तिमत्त्व” म्हटलं जातं. त्यांच्या लेखणीतून आणि कला सादरीकरणातून मराठी माणसाच्या आयुष्यातील सुख-दुःख, आशा-निराशा आणि दैनंदिन जीवनातील गंमतीजंमती प्रभावीपणे व्यक्त झाल्या. पु. ल. नी केवळ मराठी साहित्यावरच नव्हे, तर महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक जीवनावरही एक अमिट छाप सोडली आहे.
पु. ल. देशपांडे यांचा जन्म ८ नोव्हेंबर १९१९ मध्ये मुंबईत झाला. बालपणापासूनच त्यांना संगीताची गोडी होती. त्यांनी हार्मोनियम आणि पेटी वादनात प्रावीण्य मिळवलं होतं. नंतर त्यांनी लेखन, नाटकं आणि कथा यामध्ये आपली वेगळी ओळख निर्माण केली. त्यांची लेखनशैली हलकी-फुलकी, रसिकांना हसवणारी पण त्याच वेळी अंतर्मुख करणारी होती. साध्या माणसाच्या जीवनातील गंमती-जमती त्यांनी इतक्या सुंदरपणे शब्दबद्ध केल्या की वाचकांना आपल्याच आयुष्याचं प्रतिबिंब त्यात दिसू लागलं. त्यांचे विनोद हे केवळ वरवरचे नसत, तर ते मानवी स्वभावातील विसंगती आणि दैनंदिन जीवनातील विरोधाभास यांवर मार्मिक भाष्य करणारे असत. यामुळे त्यांचा विनोद केवळ हसवत नाही, तर अंतर्मुखही करतो.
त्यांच्या ‘व्यक्ती आणि वल्ली’ ह्या कथा-संग्रहातील व्यक्तिरेखा आजही मराठी वाचकांच्या मनात जिवंत आहेत. नारायण, अंतू बर्वा, हरितात्या यांसारखी पात्रे मराठी घराघरात पोहोचली. त्यांची ‘नाणे फेक’, ‘असा मी असामी’, ‘बटाट्याची चाळ’, ‘पूर्वरंग’, ‘गणगोत’, ‘माझं जे होतं’, ‘तुझे आहे तुजपाशी’ अशी अनेक पुस्तके आजही मराठी साहित्याचे हसरे पण तितकेच विचारप्रवर्तक दालन आहेत. ‘बटाट्याची चाळ’ मधून त्यांनी मुंबईतील मध्यमवर्गीय चाळ संस्कृतीचे, तर ‘असा मी असामी’ मधून सर्वसामान्य माणसाच्या आयुष्यातील अडचणींचे आणि स्वप्नांचे चित्रण केले. त्यांची प्रवासवर्णने तर वाचत राहावीत अशीच आहेत, जसे की ‘पूर्वरंग’ वाचकांना जगाची सफर तर घडवतेच पण विनोद आणि निरीक्षणातून नवीन दृष्टिकोनही देते. त्यांची प्रत्येक कलाकृती केवळ मनोरंजनासाठी नसून, ती जीवनातील विविध पैलूंची ओळख करून देणारी आहे.
साहित्याबरोबरच पु. ल. नाटकं, चित्रपट आणि संगीतक्षेत्रातही सक्रिय राहिले. त्यांनी ‘गुळाचा गणपती’, ‘वाऱ्यावरची वरात’ यांसारखी नाटकं गाजवली. ‘गुळाचा गणपती’ मध्ये त्यांनी दिग्दर्शन आणि संगीत दोन्हीची जबाबदारी सांभाळली, ज्यामुळे त्यांच्या बहुआयामी प्रतिभेचे दर्शन झाले. त्यांनी चित्रपटात अभिनय करूनही प्रेक्षकांची मनं जिंकली. त्यांचे एकपात्री प्रयोग आणि सार्वजनिक भाषणे हे तर त्यांच्या बहुआयामी व्यक्तिमत्त्वाचा परमोच्चबिंदूच होते. त्यांच्या सादरीकरणातून आणि सहज संवादातून विनोद अनुभवता येतो. कोठेही चित्र-विचित्र हावभाव न आणता फक्त चेहऱ्यावरच्या मिश्किल हावभावातून आणि आवाजाच्या चढउतारातून केलेले सादरीकरण त्या संहितेइतकेच प्रभावी आहे.
त्यांच्या संगीत योगदानाचीही वेगळी ओळख आहे. आचार्य अत्रे यांच्या चित्रपटांत त्यांनी संगीत दिलं, तसेच शास्त्रीय संगीत लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचं काम केलं. त्यांनी अनेक चित्रपटांसाठी आणि नाटकांसाठी संगीत दिग्दर्शन केले, तसेच अनेक लोकप्रिय गाणी गायली. त्यांचे हार्मोनियम वादन ऐकणे हा देखील एक अविस्मरणीय अनुभव असे.
पु. ल. देशपांडे हे फक्त लेखक किंवा कलाकार नव्हते, तर ते समाजसेवेतही आघाडीवर होते. त्यांनी आपल्या कमाईतून अनेक उपक्रमांना हातभार लावला, ग्रामीण भागातील शाळांना मदत केली आणि समाजासाठी योगदान दिलं. त्यांनी अनेक सामाजिक आणि सांस्कृतिक संस्थांना आर्थिक मदत केली, पण ते नेहमीच प्रसिद्धीपासून दूर राहिले. त्यांचा साधेपणा, रसिकांशी जवळीक आणि विनोदाने गुंफलेली जीवनदृष्टी यामुळेच ते मराठी वाचकांच्या मनावर अधिराज्य गाजवतात. त्यांची साहित्यनिर्मिती ही मनोरंजनासोबत जीवनदर्शन घडवणारी आहे. अशा या थोर साहित्यिक आणि कलाकाराचे १२ जून २००० मध्ये निधन झाले. त्यांच्या निधनानंतरही ते आजही मराठी माणसाच्या मनात जिवंत आहेत, कारण त्यांचे विचार आणि विनोद चिरंतन आहेत. पु. ल. देशपांडे यांचं लेखन म्हणजे केवळ शब्दांची मांडणी नव्हे, तर मराठी माणसाच्या जीवनाचं प्रतिबिंब त्यांच्या लेखनातून उमटते. म्हणूनच ते “अष्टपैलू लेखक” होते. त्यांच्या स्मृतीस विनम्र अभिवादन!!
संदर्भ - न्यू एरा पब्लिशिंग हाउस लेख