चौल-नागावमधील विद्वान ब्राह्मण घराण्यांचा ऐतिहासिक वारसा

चौल (चंपावती) आणि नागाव या परिसरातील ब्राह्मण घराण्यांचा इतिहास केवळ धार्मिक नसून तो बौद्धिक, राजकीय आणि सामाजिक नेतृत्वाचा इतिहास आहे. या घराण्यांनी शतकानुशतके वेदविद्या, व्याकरण आणि न्यायशास्त्र यात काशीपर्यंत आपली मुद्रा उमटवली आहे.

कोकण किनारपट्टीवरील चौल आणि नागाव ही रायगड जिल्ह्यातील गावे प्राचीन काळापासून विद्येची माहेरघरे मानली गेली आहेत. येथील ब्राह्मण घराण्यांनी केवळ कोकणातच नव्हे, तर वाराणसी (काशी) आणि पुणे (पेशवे दरबार) येथेही आपली विद्वत्ता सिद्ध केली होती.

कुलाबा गॅझेटिअर (१८८३) आणि दस्तऐवजांतील उल्लेख

​'गॅझेटिअर ऑफ बॉम्बे प्रेसिडेन्सी'मध्ये (Vol. XI) मध्ये चौलच्या ब्राह्मणांचा उल्लेख 'अत्यंत कर्मठ आणि विद्वान पंडित' असा करण्यात आला आहे.

​दफ्तरखान्यातील नोंदी : चौलच्या दस्तऐवजात प्रामुख्याने चित्पावन आणि कर्‍हाडे ब्राह्मण घराण्यांचा उल्लेख 'ग्रामोपाध्ये' किंवा 'धर्माधिकारी' म्हणून येतो.

​महत्त्वाची आडनावे : गॅझेटिअर आणि स्थानिक सनदांनुसार वैद्य, पुराणिक, जोशी, महाजन, साठे, निसळ, लिमये, दांडेकर आणि कानिटकर ही घराणे चौल-नागावच्या सामाजिक संरचनेत अग्रस्थानी होती.

वेदाभ्यास आणि काशीशी असलेले नाते

'वेदान्त' आणि 'व्याकरण' शिकण्यासाठी काशीला जाण्याची ​नागाव आणि चौलच्या ब्राह्मण तरुणांची परंपरा होती.

​प्रमाणपत्र आणि पदव्या : काशीतून विद्या संपादन करून परतलेल्या विद्वानांना 'अग्निहोत्री' किंवा 'दीक्षित' या पदव्या मिळायच्या. नागावच्या वैद्य आणि पुराणिक घराण्यातील अनेक पूर्वजांनी काशीत जाऊन 'वेदरत्न' पदव्या मिळवल्याचे उल्लेख जुन्या हस्तलिखितांत आढळतात.

​व्याकरण आणि न्याय : चौलचे 'वैद्य' घराणे व्याकरणाच्या अभ्यासासाठी प्रसिद्ध होते. आजही त्यांच्या वंशजांकडे काशीतून मिळालेली जुनी सनद आणि प्रमाणपत्रे पाहायला मिळतात.

छत्रपती शिवाजी महाराज राज्याभिषेक आणि नागावचे ब्राह्मण

​शिवराज्याभिषेकाच्या (१६७४) वेळी गागाभट्टांनी देशभरातील विद्वान ब्राह्मणांना आमंत्रित केले होते.

नागावचे योगदान : ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, राज्याभिषेकाच्या विधीसाठी नागावच्या विद्वान वेदमूर्तींना विशेष बोलावणे धाडले गेले होते. यामध्ये नागावचे वैद्य घराणे आणि दांडेकर घराण्यातील विद्वानांचा समावेश होता असे मानले जाते. नागावमधील बाळकृष्णभट्ट क्रमवंत हे काशीक्षेत्री असताना गागाभट्ट यांनी त्यांची मुंज केली होती. जेव्हा गागाभट्ट शिवराज्याभिषेकासाठी रायगड किल्ल्यावर येणार असे त्यांना समजले, तेव्हा हे बाळकृष्णभट्ट राज्याभिषेक सोहळ्यासाठी रायगडावर आवर्जून उपस्थित राहिले होते. (संदर्भ : रायगडची जीवनकथा, लेखक : शा. वि. आवळसकर.)

​राजकीय सल्लागार : स्वराज्याच्या कारभारात चौलच्या 'चिटणीस' आणि 'जोशी' घराण्यांनी लेखनिकाचे आणि पंचांगशुद्धीचे काम पाहिले होते.

देवळांचे पुजारी आणि धार्मिक व्यवस्थापन

​चौलमधील मंदिरांचे व्यवस्थापन पिढ्यानपिढ्या ठरावीक घराण्यांकडे आहे.

​श्री रामेश्वर मंदिर : येथील पूजेचा मान प्रामुख्याने पुराणिक आणि जोशी घराण्यांकडे राहिला आहे.

​शीतलादेवी आणि सोमेश्वर : या मंदिरांच्या पुजारी घराण्यांचा इतिहास किमान ४०० ते ५०० वर्षे जुना आहे. पोर्तुगीज आक्रमणावेळी या घराण्यांनीच मंदिरातील मूर्ती सुरक्षित ठिकाणी हलवून धर्माचे रक्षण केले होते.

शिलालेख आणि ऐतिहासिक पुरावे

​चौल आणि नागावमध्ये अनेक शिलालेख आढळतात आणि ते ब्राह्मण घराण्यांच्या अस्तित्वाचा पुरावा देतात.

​नागाव शिलालेख (१३६५) : यामध्ये स्थानिक ब्राह्मणांना दिलेल्या जमिनीच्या दानाबद्दल उल्लेख आहे.

​चौल हमामखान्याजवळील अवशेष : येथे असलेल्या काही जुन्या समाध्या आणि वृंदावनांवर ब्राह्मणी लिपीत कोरलेली नावे त्या काळातील विद्वत्तेची साक्ष देतात.

संदर्भग्रंथ आणि स्रोत

​या इतिहासाची पुष्टी खालील ग्रंथांमधून होते.

​महिकावतीची बखर : उत्तर कोकणातील ब्राह्मणांच्या वसाहतींची सविस्तर माहिती यात आहे.

​विश्वेश्वर बेंद्रे लिखित 'कोकणचा इतिहास' : या पुस्तकात चौलच्या विद्वत परंपरेचे विशेष प्रकरण आहे.

​शांडिल्य गोत्राचा इतिहास : नागावमधील काही घराण्यांच्या वंशावळी यात आढळतात.

​ऋग्वेदी ब्राह्मणांचा इतिहास : चौलच्या वेदरत्नांची माहिती देणारा महत्त्वाचा ग्रंथ.

सध्याची स्थिती

​आजही चौल आणि नागावमध्ये अनेक जुने वाडे अस्तित्वात आहेत. ते वाडे म्हणजे या विद्वानांच्या अभ्यासाच्या जागा होत्या. विशेषतः नागावमधील वैद्य वाडा आणि चौलमधील जोशी वाडा हे वाडे आजही त्यांच्या पूर्वजांच्या वेदविद्येचा वारसा जपत आहेत.

चौल आणि नागावच्या ब्राह्मण घराण्यांनी केवळ धार्मिक विधी न करता, भाषेचा, व्याकरणाचा आणि इतिहासाचा अधिकृत पुरावा जतन केला आहे. 'काशी ते चौल' हा प्रवास या विद्वानांच्या ज्ञानाची व्याप्ती दर्शवतो.

(संग्राहक : ॲड. विलास नाईक)