श्री क्षेत्र राहेर : नांदेड जिल्ह्यातील नृसिंह मंदिर

नांदेड जिल्ह्याच्या नायगाव तालुक्यात श्री क्षेत्र राहेर येथे गोदावरी नदीच्या काठावर महाराष्ट्रातील प्रसिद्ध असे श्री नृसिंहाचे हेमाडपंती मंदिर आहे. हे मंदिर पूर्ण काळ्या पाषाणात उभे असून, भिंती, खांब, घुमट आणि एकंदरच मंदिराच्या प्रत्येक भागावर अतिशय सुरेख नक्षीकाम केलेले आहे. हे एक प्राचीन आणि जागृत देवस्थान आहे. येथे भगवान नृसिंहाची तीन रूपे पाहायला मिळतात. ​​राहेर येथे यादवकालीन आणि हेमाडपंती शैलीतील प्राचीन मंदिरे आहेत. या क्षेत्राला ऐतिहासिक आणि धार्मिक वारसा लाभलेला आहे. येथे मुख्यत्वे तीन नृसिंह स्थाने महत्त्वाची मानली जातात.

​भोग नृसिंह मंदिर : हे गावातील मुख्य मंदिर असून, ते सुमारे १३ व्या शतकातील (यादवकालीन) आहे. हे मंदिर एका उंच अधिष्ठानावर बांधलेले असून त्यावर अतिशय सुंदर कोरीव काम आहे. तिथे भौमितिक आकृत्या आणि पौराणिक प्रसंग कोरलेले आहेत.

​खडक्या नृसिंह : गोदावरी नदीच्या पात्रात हे स्थान आहे. पौराणिक कथेनुसार, नृसिंह भगवान येथे खडकात गुप्त झाले होते. हे स्थान वर्षातील बराच काळ पाण्याखाली असते. फक्त उन्हाळ्यात (एप्रिल-मे मध्ये) पाणी कमी झाल्यावर याचे दर्शन घेता येते.

​योग नृसिंह मंदिर : हे ११व्या शतकातील मंदिर असून, ते थोडे दुर्लक्षित अवस्थेत आहे.

​मूर्तीचे स्वरूप

​मुख्य मंदिराच्या (भोग नृसिंह) गर्भगृहात भगवान नृसिंहाची पद्मासन मुद्रेतील चतुर्भुज मूर्ती आहे. देवाच्या हातात शंख, चक्र, गदा आणि पद्म आहेत. ही मूर्ती अतिशय शांत आणि ध्यानस्थ स्वरूपात असून, तिच्या पायाजवळ भक्त प्रल्हादाची छोटी मूर्ती कोरलेली आहे.

​पौराणिक कथा

​असे मानले जाते, की मायनदेव प्रभू नावाचे भक्त देवाला घेऊन जात होते. देवाने अट घातली होती की मागे वळून पाहायचे नाही; मात्र राहेर जवळ आल्यावर मायनदेवांनी मागे वळून पाहिले आणि त्याच क्षणी भगवान नृसिंह तेथील खडकात गुप्त झाले. त्याला आज खडक्या नृसिंह म्हटले जाते. पुढे वरंगळच्या राजाला संतानप्राप्ती झाल्यामुळे त्याने येथे भव्य असे भोग नृसिंह मंदिर बांधले.

महानुभाव पंथाशी संबंध

​श्री क्षेत्र राहेर हे महानुभाव पंथाच्या अनुयायांसाठीही अत्यंत पवित्र स्थान आहे. सर्वज्ञ श्री चक्रधरस्वामी यांचे या ठिकाणी सुमारे १२ वर्षे वास्तव्य होते. त्यांच्या अनेक लीळा या क्षेत्राशी जोडलेल्या आहेत. त्यामुळे येथे चक्रधर स्वामींचे मंदिर आणि मठही आहे.

​मुख्य उत्सव

​नृसिंह जयंती : वैशाख शुद्ध चतुर्दशीला येथे मोठा उत्सव साजरा होतो. या काळात भजन, कीर्तन आणि महाप्रसादाचे आयोजन केले जाते.

दर वर्षी येथे मोठी यात्रा भरते. त्या वेळी नांदेड आणि आसपासच्या जिल्ह्यातील हजारो भाविक हजेरी लावतात.

कसे जायचे?

​रस्ते मार्ग : नांदेडपासून राहेर साधारण ४५-५० किलोमीटर अंतरावर आहे. नायगाव हे तालुक्याचे ठिकाण जवळ असून, तिथून रिक्षा किंवा खासगी वाहनाने राहेरला जाता येते.

​जवळचे रेल्वे स्टेशन : नांदेड किंवा धर्माबाद.

​हे स्थान केवळ धार्मिक दृष्टीनेच नाही, तर गोदावरी नदीच्या तीरावरील शांतता आणि प्राचीन वास्तुकलेसाठीही प्रसिद्ध आहे.