AI च्या युगात संस्कृत : प्राचीन ज्ञान ते भविष्याचे तंत्रज्ञान

आपण अशा काळात जगत आहोत, ज्यात कृत्रिम बुद्धिमत्ता—Artificial Intelligence—मानवी जीवनाच्या जवळजवळ प्रत्येक क्षेत्राला स्पर्श करत आहे. भाषा, शिक्षण, प्रशासन, संशोधन, आरोग्य, उद्योग, साहित्य आणि संवाद या सर्व क्षेत्रांमध्ये AI नवे प्रश्न निर्माण करत आहे आणि नव्या संधीही उपलब्ध करून देत आहे.

या बदलाच्या केंद्रस्थानी एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो—AI च्या युगात संस्कृतचे स्थान काय असेल?

हा प्रश्न संस्कृतच्या भविष्याविषयी चिंतेचा नसून तिच्या नव्या शक्यतांचा आहे.

संस्कृतची व्याकरणपरंपरा अत्यंत शास्त्रशुद्ध आणि संरचित आहे. पाणिनींच्या अष्टाध्यायीपासून भारतीय व्याकरणपरंपरेने भाषेचे स्वरूप, शब्दरचना आणि नियम यांचा अत्यंत सूक्ष्म विचार केला आहे. त्यामुळे आधुनिक संगणकीय भाषाविज्ञानाच्या संदर्भात संस्कृतचा अभ्यास करण्यास मोठी संधी आहे.

याचा अर्थ असा नाही की संस्कृत ही ‘AI ची भाषा’ आहे, असे सरसकट म्हणावे. मात्र संस्कृतची रचनात्मक शिस्त, व्याकरणीय परंपरा आणि विशाल ज्ञानसाठा हे आधुनिक भाषातंत्रज्ञानाच्या संशोधनासाठी महत्त्वाचे संसाधन ठरू शकतात.

आज संस्कृतमधील असंख्य ग्रंथ जगभरातील डिजिटल वाचकांपर्यंत पोहोचलेले नाहीत. त्यामुळे digitisation, preservation, indexing, annotation, translation आणि knowledge extraction या क्षेत्रांत मोठे काम करण्याची गरज आहे.

कल्पना करा—उपनिषदांपासून आयुर्वेदापर्यंत, नाट्यशास्त्रापासून गणितापर्यंत, ज्योतिषापासून वास्तुशास्त्रापर्यंत आणि काव्यशास्त्रापासून तत्त्वज्ञानापर्यंतचा संस्कृत ज्ञानसाठा आधुनिक डिजिटल स्वरूपात उपलब्ध झाला तर? संशोधक, विद्यार्थी आणि जगभरातील ज्ञानप्रेमी यांना एक अभूतपूर्व ज्ञानविश्व उपलब्ध होऊ शकते.

यासाठी संस्कृत अभ्यासक आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील तज्ज्ञ यांचा संवाद वाढणे आवश्यक आहे. संस्कृत विभागांमध्ये computational linguistics, Natural Language Processing, corpus creation, digital humanities आणि AI-assisted translation यांसारख्या विषयांवर कार्यशाळा आणि संशोधन प्रकल्प सुरू करता येतील.

विद्यार्थ्यांसाठीही या क्षेत्रात नव्या संधी निर्माण होऊ शकतात. संस्कृतसोबत संगणकशास्त्र, डेटा, भाषाविज्ञान किंवा AI यांचा अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी भविष्यात संशोधनाची नवी दारे खुली होऊ शकतात.

याचा सर्वांत महत्त्वाचा फायदा म्हणजे संस्कृत शिकणाऱ्या विद्यार्थ्यांसमोर career च्या नव्या शक्यता निर्माण होतील. आज संस्कृत म्हणजे केवळ शिक्षक होणे किंवा पारंपरिक संशोधन करणे, अशी मर्यादित प्रतिमा बदलण्याची गरज आहे.

संस्कृत + AI

संस्कृत + भाषातंत्रज्ञान

संस्कृत + डिजिटल Humanities

संस्कृत + अनुवाद

संस्कृत + पर्यटन

संस्कृत + योग आणि आयुर्वेद

संस्कृत + भारतीय ज्ञानपरंपरा अशा अनेक आंतरशाखीय वाटा निर्माण करता येतील.

महाराष्ट्रात ‘Digital Sanskrit Maharashtra’ सारखा व्यापक उपक्रम राबविता येईल. राज्यातील संस्कृत हस्तलिखितांचे डिजिटल दस्तऐवजीकरण, निवडक ग्रंथांचे e-text, ऑडिओबुक्स, संस्कृत learning apps, डिजिटल शब्दकोश आणि विद्यार्थ्यांसाठी AI आधारित अध्ययनसाधने तयार करता येतील.

AI माणसाची जागा घेईल का, हा प्रश्न आज चर्चेत आहे. पण संस्कृतच्या संदर्भात आपण आणखी सुंदर प्रश्न विचारू शकतो—AI च्या साहाय्याने संस्कृतमधील ज्ञान किती मोठ्या प्रमाणावर जगापर्यंत पोहोचवता येईल

भूतकाळाचा अभिमान आणि भविष्याची तयारी यांची सांगड घालणे हीच खरी ज्ञानसेवा आहे.

संस्कृतला तंत्रज्ञानापासून दूर ठेवणे म्हणजे तिच्या भविष्यातील शक्यता मर्यादित करणे; तंत्रज्ञानाच्या हातात संस्कृतची समृद्ध ज्ञानपरंपरा देणे म्हणजे तिच्यासाठी नवे आकाश उघडणे.

म्हणूनच आजचा संकल्प असा असावा—संस्कृतचे डिजिटायझेशन, आधुनिक तंत्रज्ञानाशी एकत्रीकरण आणि नव्या पिढीच्या कल्पकतेशी तिचे नाते दृढीकरण,हीच प्राचीन ज्ञानाची आधुनिक पुनर्भेट ठरेल.

- डॉ .मंजूषा कुलकर्णी

साहित्य अकादमी पुरस्कार प्राप्त ज्येष्ठ लेखिका

संस्कृत विदुषी