एका जन्माने बदलली काळाची दिशा : कृष्णजन्माची दिव्य गाथा

भारतीय संस्कृतीत अनेक सण आनंद, उत्साह आणि भक्ती घेऊन येतात; परंतु काही सण असे असतात की ते केवळ उत्सव राहत नाहीत, तर जीवन जगण्याची एक सुंदर दृष्टी देऊन जातात. श्रीकृष्ण जन्माष्टमी हा असाच एक अद्भुत आणि अर्थपूर्ण उत्सव आहे. मध्यरात्री जन्मलेल्या त्या सावळ्या बाळाच्या जन्माची कथा आपण सर्वांनी ऐकली आहे; पण श्रीकृष्णाच्या जन्मामागे दडलेले अनेक सूक्ष्म अर्थ आणि काही कमी परिचित परंपरा आजही आपल्याला विचार करायला भाग पाडतात.

श्रीकृष्णांचा जन्म भाद्रपद महिन्यातील कृष्ण पक्षातील अष्टमी तिथीला, रोहिणी नक्षत्राच्या योगात झाल्याचे मानले जाते. म्हणूनच त्यांच्या जन्मोत्सवाला केवळ तिथीचे महत्त्व नाही, तर काळ, नक्षत्र आणि श्रद्धा यांच्या अद्भुत संगमाचेही महत्त्व आहे. मध्यरात्रीचा काळ विशेष मानला जातो. कारण रात्र सर्वांत गडद असते आणि त्याच वेळी प्रकाशाचा जन्म होतो. श्रीकृष्णांचा जन्म आपल्याला जणू हेच सांगतो की—अंधार कितीही गडद असला, तरी आशेचा प्रकाश जन्म घेण्यास एक क्षण पुरेसा असतो.

श्रीकृष्ण जन्माष्टमीतील एक अत्यंत सुंदर आणि कमी लक्षात घेतला जाणारा अर्थ म्हणजे कारागृहातील जन्म. श्रीकृष्णांचा जन्म राजवाड्यात झाला नाही; तो झाला एका बंदिस्त कारागृहात. बाहेर अत्याचाराचे राज्य होते, आई-वडील कैदेत होते आणि सर्वत्र भीतीचे वातावरण होते. तरीही अशा परिस्थितीत विश्वाला मार्ग दाखवणारा एक दिव्य प्रकाश जन्माला आला. याचा अर्थ असा की, महान बदल नेहमीच अनुकूल परिस्थितीत जन्माला येतात असे नाही. कधी कधी सर्वांत मोठी आशा सर्वांत कठीण परिस्थितीत जन्म घेते.

जन्मानंतर वसुदेवांनी बालकृष्णांना यमुना नदी पार करून गोकुळात नेल्याची कथा सर्वश्रुत आहे. पण या प्रसंगातही एक गहन संदेश दडलेला आहे. त्या रात्री यमुना मार्गात आली, पाऊस कोसळत होता आणि संकटे मोठी होती; तरीही वसुदेवांनी हार मानली नाही. कर्तव्य, विश्वास आणि धैर्य यांच्या साहाय्याने अशक्य वाटणारा मार्गही पार करता येतो, हा संदेश या प्रसंगातून मिळतो.

कृष्णजन्माच्या वेळी देवकीच्या गर्भातून जन्मलेले बालक एका साध्या गोपकुलात वाढले. ही गोष्ट भारतीय संस्कृतीतील एक अत्यंत सुंदर विचार अधोरेखित करते—महानतेला जन्माचे वैभव लागत नाही; संस्कार, कर्म आणि व्यक्तिमत्त्व माणसाला महान बनवतात. द्वारकेचा राजा होणारा कृष्ण गोकुळातील गवळ्यांसोबत खेळला, गायींमध्ये रमला आणि सामान्य जनतेच्या सुख-दुःखाशी जोडला गेला.

जन्माष्टमीच्या दिवशी अनेक ठिकाणी श्रीकृष्णाला पाळण्यात ठेवून त्यांचा जन्मोत्सव साजरा केला जातो. हा पाळणा केवळ एका बालकाचा नसून, तो आपल्या मनातील निरागसतेचा पाळणा आहे. मोठे होताना माणूस अनेक चिंता, अपेक्षा आणि अहंकाराच्या ओझ्याखाली दबला जातो. बालकृष्णाचा जन्मोत्सव आपल्याला पुन्हा एकदा बालमनातील निष्पापपणा, आनंद आणि प्रेम जागवण्याची आठवण करून देतो.

महाराष्ट्रात जन्माष्टमीशी जोडलेली दहीहंडी परंपरा देखील अत्यंत अर्थपूर्ण आहे. श्रीकृष्णाला लोणी आणि दही प्रिय होते, म्हणून ही परंपरा सुरू झाली असे सर्वसाधारणपणे सांगितले जाते. पण मानवी मनाच्या दृष्टीने पाहिले तर दहीहंडीचा गोविंदा पथकातील प्रत्येक व्यक्ती एक सुंदर संदेश देते—एकट्याने उंची गाठणे कठीण असते, पण विश्वास आणि सहकार्याने अशक्य उंचीही गाठता येते. पिरॅमिडच्या तळाशी उभ्या असलेल्या व्यक्तीइतकेच वरच्या थरातील व्यक्तीचे महत्त्व असते. हीच खरी सामूहिक शक्ती आहे.

श्रीकृष्णांच्या व्यक्तिमत्त्वातील सर्वांत अद्भुत गोष्ट म्हणजे ते एका चौकटीत बांधले जात नाहीत. ते बालक आहेत, मित्र आहेत, पुत्र आहेत, मार्गदर्शक आहेत, योद्धा आहेत आणि तत्त्वज्ञही आहेत. कदाचित म्हणूनच प्रत्येक व्यक्तीला कृष्णामध्ये स्वतःच्या जीवनातील एखादे रूप दिसते. ते दुःखात धैर्य देतात, संभ्रमात मार्ग दाखवतात आणि आनंदात प्रेमाची शिकवण देतात.

जन्माष्टमीचा खरा अर्थ केवळ मंदिरात जाऊन दर्शन घेणे किंवा मध्यरात्री घंटानाद करणे एवढाच नाही. आपल्या मनातील भीतीच्या कारागृहातून बाहेर पडून सत्य, प्रेम आणि कर्तव्याचा मार्ग स्वीकारणे हीच खरी कृष्णभक्ती आहे. प्रत्येकाच्या जीवनात एखादा कंस असतो—भीतीचा, अहंकाराचा, रागाचा किंवा अन्यायाचा. आणि प्रत्येकाच्या अंतःकरणात एक कृष्ण जन्म घेण्याची क्षमता असते—प्रेमाची, धैर्याची आणि विवेकाची.

म्हणूनच श्रीकृष्ण जन्माष्टमी हा केवळ एका देवाच्या जन्माचा उत्सव नाही. तो आहे अंधारातून प्रकाशाकडे, भीतीतून धैर्याकडे आणि स्वार्थातून प्रेमाकडे जाण्याचा उत्सव.

त्या मध्यरात्री कारागृहात जन्मलेले ते सावळे बाळ आजही मानवतेच्या मनात प्रकाश देत आहे. काळ बदलला, युगे बदलली, जग बदलले; पण श्रीकृष्णांचा संदेश आजही तितकाच जिवंत आहे.

ll जय श्री कृष्ण ll अधिक माहितीसाठी संपर्क : परिक्षीत कमलकिशोर शर्मा जिल्हा व्यवस्थापक ९११२२२७६३३ जिल्हा कार्यालय पत्ता : स्वामी समर्थ विहार, पहिला माळा, फ्लॅट क्रमांक ए-१, अवधूतवाडी, तिवारी चौक, यवतमाळ - ४४५ ००१ ई-मेल : amrut.yavatmal.dm@gmail.com