धुळे शहराचा मानाचा ‘खुनी गणपती’; इतिहासाच्या पाऊलखुणा जपत सामाजिक ऐक्याचा संदेश

महाराष्ट्रातील धुळे शहराला ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि सामाजिक परंपरेचा समृद्ध वारसा लाभला आहे. या वारशामध्ये धुळे शहरातील मानाचा ‘खुनी गणपती’ हे एक वैशिष्ट्यपूर्ण आणि ऐतिहासिक स्थान आहे. ‘खुनी गणपती’ हे नाव प्रथम ऐकताना वेगळे आणि आश्चर्यकारक वाटते; मात्र या नावामागे धुळे शहराच्या इतिहासाशी जोडलेली एक जुनी घटना, त्यानंतर निर्माण झालेली सामाजिक परिस्थिती आणि आजपर्यंत जपली गेलेली सामाजिक ऐक्याची परंपरा आहे.

धुळे शहरात सार्वजनिक गणेशोत्सवाची सुरुवात सन १८९५ च्या सुमारास खांबेटे गुरुजी यांनी लोकमान्य बाळ गंगाधर टिळक यांच्या सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या संकल्पनेच्या प्रेरणेतून केली, असे अनेक वृत्तस्रोत नमूद करतात.

त्या काळात सार्वजनिक गणेशोत्सव हा केवळ धार्मिक उत्सव न राहता समाजातील विविध घटकांना एकत्र आणणारा सामाजिक आणि सांस्कृतिक उपक्रम बनत होता. धुळ्यातही या परंपरेला सुरुवात झाली आणि कालांतराने या गणपतीला विशेष मान प्राप्त झाला.

काही स्थानिक वृत्तांतांमध्ये या गणपतीची स्थापना सन १८६५ साली स्वयंभू स्वरूपात झाल्याचे मानले जाते, तर सार्वजनिक गणेशोत्सवाच्या संदर्भात सन १८९५ हे वर्ष नमूद केले जाते. त्यामुळे १८६५ आणि १८९५ या दोन वेगवेगळ्या संदर्भांना स्वतंत्रपणे पाहणे अधिक योग्य ठरते.

या गणपतीच्या नावामागे धुळे शहरातील एक ऐतिहासिक घटना सांगितली जाते. मिरवणुकीला काही मंडळींकडून विरोध झाल्याचे विविध वृत्तांत सांगतात.

त्यानंतर परिस्थिती चिघळून वादाचे रूपांतर हाणामारीत झाले आणि त्या काळातील ब्रिटिश पोलिसांनी जमावावर गोळीबार केल्याचे वृत्तांत नमूद करतात. या घटनेत अनेक नागरिक मृत्युमुखी पडल्याचे तसेच काही जण जखमी झाले.

या घटनेनंतर गणपतीच्या विसर्जनाच्या वेळी रक्तपात झाला, असावा यातूनच या गणपतीला ‘खुनी गणपती’ असे नाव पडले असावे.

‘खुनी गणपती’ हा केवळ एका ऐतिहासिक घटनेची आठवण करून देणारा गणपती न राहता धुळे शहरातील सामाजिक ऐक्याच्या परंपरेशी जोडलेले प्रतीक बनला.

खुनी गणपतीच्या विसर्जन मिरवणुकीला धुळे शहराच्या गणेशोत्सवात विशेष महत्त्व आहे.

ही परंपरा विशेष मानली जाते कारण इतिहासातील संघर्षाच्या आठवणींवर मात करून पुढील पिढ्यांनी परस्पर आदर, धार्मिक सलोखा आणि सामाजिक बंधुभावाचा संदेश जपला आहे. त्यामुळे गणपती विसर्जनाचा हा प्रसंग धुळे शहराच्या सांस्कृतिक ओळखीतील महत्त्वाचा भाग मानला जातो.

खुनी गणपतीच्या आगमन सोहळ्यालाही वेगळे महत्त्व आहे. उपलब्ध वृत्तांतांनुसार गणपतीचे आगमन अनेकदा टाळ-मृदंगाच्या गजरात आणि साध्या पद्धतीने केले जाते. इतर मोठ्या मिरवणुकांप्रमाणे अनावश्यक दिखावा किंवा मोठ्या प्रमाणात गुलालाची उधळण न करता पारंपरिक पद्धतीने आगमन करण्याची परंपरा असल्याचे वृत्तांत नमूद करतात.

खुनी गणपतीची परंपरा ही विशेषतः जुन्या धुळे शहराच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनाशी जोडलेली आहे. जुन्या धुळ्यातील नागरिकांनी ही परंपरा पिढ्यान्‌पिढ्या जपली जाते. आरती आणि त्यानंतरची विसर्जन मिरवणूक या सर्व गोष्टींमध्ये या जुन्या परंपरेचे प्रतिबिंब दिसते.

- संकलित