नांदेड जिल्ह्यातील चालुक्यकालीन हेमाडपंती शिवमंदिर

नांदेड जिल्ह्याच्या देगलूर तालुक्यातील होट्टल हे गाव तेथील प्राचीन आणि भव्य सिद्धेश्वर मंदिरासाठी प्रसिद्ध आहे. हे मंदिर कल्याणी चालुक्य काळातील स्थापत्यकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना मानले जाते.

हे मंदिर ११व्या शतकातील (अंदाजे इ. स. १०७०च्या आसपास) असल्याचे मानले जाते. कल्याणी चालुक्य राजांच्या काळात हे मंदिर बांधले गेले. त्या काळी या गावाचे नाव पोटल किंवा पोटलनगरी असे होते आणि ते चालुक्यांचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते. होट्टल गावामध्ये चालुक्य काळातील तीन महत्त्वाचे शिलालेख सापडले आहेत. हे शिलालेख संस्कृत आणि कानडी भाषेत असून, त्यामध्ये मंदिरांना दिलेल्या दानाचा उल्लेख आढळतो.

​हे मंदिर हेमाडपंती स्थापत्यशैलीत बांधलेले आहे. यामध्ये मोठ्या दगडांचा वापर करून कोरीव काम केलेले आहे. मंदिराचा मूळ आराखडा ताऱ्याच्या आकाराचा आहे. मंदिराचे मुख्य तीन भाग आहेत - गर्भगृह, अंतराळ आणि सभामंडप.

मंदिराच्या भिंतींवर अत्यंत देखणी शिल्पे कोरलेली आहेत. यामध्ये प्रामुख्याने शिवतांडव, नृत्यांगना, विविध देवता, हत्ती आणि पौराणिक कथांचे प्रसंग कोरलेले दिसतात. येथील नृत्यगणेश आणि सरस्वती यांची शिल्पे विशेष प्रेक्षणीय आहेत.

​येथे भगवान शिव सिद्धेश्वर रूपात विराजमान आहेत. भाविकांमध्ये या स्थानाबद्दल मोठी श्रद्धा असून, हे एक जागृत देवस्थान मानले जाते. ​महाशिवरात्रीच्या दिवशी येथे मोठी यात्रा भरते आणि भाविकांची मोठी गर्दी असते.

​होट्टल गावात केवळ सिद्धेश्वर मंदिरच नाही, तर सोमेश्वर मंदिर आणि परमेश्वर मंदिर अशा इतरही प्राचीन मंदिरांचे अवशेष आहेत. ही मंदिरेदेखील चालुक्यकालीन शिल्पकलेचा वारसा आहेत.

देगलूर शहरापासून होट्टल हे गाव नैर्ऋत्येला साधारण १२ ते १५ किलोमीटर अंतरावर आहे. नांदेड शहरापासून हे अंतर साधारण १०५ किलोमीटर आहे. ​होट्टलचे हे मंदिर सध्या भारतीय पुरातत्त्व विभागाच्या अखत्यारीत आहे. प्राचीन इतिहास आणि शिल्पकलेची आवड असणाऱ्यांनी या मंदिराला नक्की भेट द्यावी.