चौल : ३६० मंदिरांचे महापीठ

​प्राचीन काळी चंपानगरी म्हणून ओळखले जाणारे चौल हे रायगड जिल्ह्यातील गाव अशा प्रकारे वसवले होते, की त्याच्या प्रत्येक गल्लीत आणि कोपऱ्यात एक मंदिर किंवा पाषाणी कुंड होते. ३६० हा आकडा वर्षाच्या दिवसांशी निगडित असून, प्रत्येक दिवसासाठी एका विशिष्ट देवतेची उपासना करण्याची ती एक आध्यात्मिक पद्धत होती.

​मंदिरांची भौगोलिक मांडणी आणि स्थान

​चौल गावातील ३६० मंदिरांची विभागणी तीन मुख्य स्तरांवर केली होती.

​मध्यवर्ती केंद्र : रामेश्वर मंदिर हे नगराचे मध्य केंद्र होते. याला महापीठ मानून त्याच्या सभोवताली इतर मंदिरांची रचना केली गेली होती.

​दिशारक्षक : गावाच्या आठ दिशांना आठ रक्षक मंदिरे होती. ती नगराचे संरक्षण करत असत.

​पेठांमधील मंदिरे : चौलमध्ये पूर्वी अनेक व्यापारी पेठा होत्या. प्रत्येक पेठेची स्वतःची स्वतंत्र मंदिरे, विहिरी आणि तलाव होते. आजही चौलमध्ये बौद्धवाडा, आगरवाडा यांसारख्या नावांवरून त्या प्राचीन वस्त्यांची कल्पना येते.

​३६० मंदिरांची मुख्य वर्गवारी आणि मूर्तींचे वैशिष्ट्य

​चौलमधील मंदिरांमध्ये सापडणाऱ्या मूर्ती प्रामुख्याने कृष्ण पाषाण (Black Basalt) आणि शाळिग्राम दगडांत कोरलेल्या आहेत. या मूर्तींची वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे विभागता येतात.

​अ) शैव संप्रदाय (१२०+ मंदिरे)

​मुख्य मंदिरे : रामेश्वर, सिद्धेश्वर, सोमेश्वर, रत्नेश्वर, मल्लिकार्जुन, आणि वैद्यनाथ.

​मूर्ती/लिंग वैशिष्ट्य : येथील शिवलिंगे ही स्वयंभू मानली जातात. काही मंदिरांत शिवलिंगाच्या मागे असलेल्या उमा-महेश्वर मूर्तींच्या मुखावर अतीव शांतता आणि वात्सल्य कोरलेले आहे. मूर्तींच्या जटा आणि आभूषणे इतकी बारीक आहेत की ती दगडात कोरली आहेत यावर विश्वास बसत नाही.

​ब) शक्ती संप्रदाय (९०+ मंदिरे)

​मुख्य मंदिरे : शितलादेवी, हिंगुळजा, भद्रकाली, वाघेश्वरी, महालक्ष्मी आणि चंपावती (चौलची ग्रामदेवता).

​मूर्ती वैशिष्ट्य : देवींच्या मूर्तींमध्ये अष्टभुजा किंवा चतुर्भुज रूपे प्रामुख्याने दिसतात. या मूर्तींचे डोळे मोठे असून त्यात करुणा भाव स्पष्ट जाणवतो. हिंगुळजा देवीची मूर्ती तिचे मूळ स्थान असलेल्या बलुचिस्तानच्या शैलीशी साधर्म्य दर्शवते. ते प्राचीन व्यापाराचे प्रतीक आहे.

​क) विष्णू आणि दत्त अवतार (५०+ मंदिरे)

​मुख्य मंदिरे : श्री दत्त मंदिर (टेकडी), लक्ष्मी-नारायण मंदिर, आणि भगवान विठ्ठलाची मंदिरे.

​मूर्ती वैशिष्ट्य : या मूर्तींच्या मुखावर स्मितहास्य हे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. विशेषतः विष्णूमूर्तींच्या हातातील शंख, चक्र, गदा आणि पद्म यांचे कोरीव काम अत्यंत प्रमाणबद्ध आहे.

​ड) जैन आणि बौद्ध संस्कृती (अवशेष स्वरूपात)

​प्राचीन काळात येथे जैन तीर्थंकरांच्या मूर्ती आणि बौद्ध स्तूप होते. आजही काही घरांच्या पायात सापडणाऱ्या शांत मुद्रेतील बुद्ध मूर्ती किंवा जैन यक्षांच्या मूर्ती चौलच्या सर्वधर्मसमभाव संस्कृतीची ओळख करून देतात.

मंदिरांची स्थापना आणि ऐतिहासिक कालखंड

​प्रारंभ (५वे ते ८वे शतक) : सातवाहन आणि सुरुवातीच्या हिंदू राजांच्या काळात साध्या पाषाणी विहारांची निर्मिती झाली.

​सुवर्णकाळ (९वे ते १३वे शतक) : शिलाहार राजांनी ३६० मंदिरांचे हे स्वप्न प्रत्यक्षात उतरवले. त्यांनी दख्खन आणि कोकणातील सर्वोत्तम शिल्पकारांना बोलावून या मंदिरांची आणि मूर्तींची घडण केली.

​जीर्णोद्धार (१७वे - १८वे शतक) : मराठा साम्राज्यात कान्होजी आंग्रे आणि पेशव्यांनी या मंदिरांना सनदा दिल्या आणि मोडकळीस आलेल्या ३६० मंदिरांपैकी मुख्य मंदिरांचे संरक्षण केले.

​३६० मंदिरांचे पुरावे आणि नोंदी

​३६०चा आकडा केवळ आख्यायिका नाही, याचे पुरावे खालीलप्रमाणे आहेत.

 पाषाणी विहिरी : आजही चौलच्या प्रत्येक बागेत (वाडीत) प्राचीन दगडी विहिरी आढळतात. या विहिरींची संख्या मंदिरांशी जुळणारी आहे.

स्तंभ आणि पीठे : अनेक जुन्या वाड्यांच्या आणि घरांच्या बांधकामात नक्षीदार दगडी खांब, नंदीच्या मूर्ती आणि मंदिरांची पीठे आजही पाहायला मिळतात.

ब्रिटिश नोंदी : हेन्री कझन्ससारख्या पुरातत्त्वशास्त्रज्ञाने चौलच्या अवशेषांचा अभ्यास करताना येथील विखुरलेल्या मंदिरांच्या संख्येबद्दल आश्चर्य व्यक्त केले होते.

​चौलमधील ३६० मंदिरे हे मानवी श्रद्धा आणि अभियांत्रिकीचा एक महान चमत्कार होता. या मंदिरातील मूर्तींच्या मुखावरील करुणा, पाषाणातील चैतन्य आणि भौगोलिक नियोजन यामुळेच याला कोकणची काशी म्हटले गेले. आज ती सर्व मंदिरे उभी नसली, तरी त्यांचा इतिहास चौलच्या मातीत आणि लोकांच्या स्मृतीत आजही जिवंत आहे.

- ॲड. विलास नाईक