दोन नद्यांचा अद्वितीय 'टी' संगम आणि मराठीतील पहिला शिलालेख

महाराष्ट्र आणि कर्नाटक राज्यांच्या सीमेवर, भीमा आणि सीना नद्यांच्या अद्वितीय अशा ‘टी’ (T) आकाराच्या संगमावर वसलेले हत्तरसंग कुडल हे गाव इतिहासप्रेमी, अभ्यासक आणि धार्मिक पर्यटकांचे प्रमुख आकर्षण केंद्र बनले आहे. चालुक्यकालीन भव्य मंदिर स्थापत्य, अत्यंत दुर्मीळ ३५९ मुखे असलेले शिवलिंग, शैव-वैष्णव पंथांचा अपूर्व संगम आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे मराठी भाषेतील सर्वांत पहिला शिलालेख यांमुळे या स्थानाला ऐतिहासिक, धार्मिक व सांस्कृतिकदृष्ट्या अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

​मराठी भाषेच्या इतिहासातील मैलाचा दगड

​मराठी भाषेच्या उत्पत्तीच्या संशोधनात येथील संगमेश्वर मंदिरातील शिलालेख अत्यंत महत्त्वाचा पुरावा मानला जातो. मंदिराच्या सभामंडपातील एका तुळईवर अवघ्या अडीच ओळींचा हा शिलालेख कोरलेला आहे. सोलापूरचे शिलालेख तज्ज्ञ आनंद ना. कुंभार यांनी १९७५मध्ये या शिलालेखाचे सर्वप्रथम वाचन केले होते.

​हा शिलालेख शके ९४०मधील (इ. स. १०१८) असून, चालुक्य राजा जयसिंह (तिसरा) याच्या कारकिर्दीतील आहे. या शिलालेखाच्या शेवटच्या ओळीत 'वाछितो विजेयां होइवा' (अर्थ : वाचेल तो विजयी होईल) हे स्पष्ट मराठी वाक्य आढळते. महाराष्ट्र शासनाच्या अभिजात मराठी भाषा समितीने सादर केलेल्या अहवालातही याचा प्रमुख उल्लेख असून, केंद्र सरकारला मराठीला अभिजात दर्जा मिळण्यासाठी पाठवलेल्या प्रस्तावात हा एक मुख्य आधार होता. २०१८मध्ये राज्य शासनाने या शिलालेखाच्या जतनासाठी १० लाख रुपयांचा निधीही मंजूर केला होता.

​अद्वितीय स्थापत्य आणि शिल्पकलेचा अद्भुत नमुना

​हत्तरसंग कुडल येथे दोन मुख्य प्राचीन मंदिरे आहेत.

​संगमेश्वर मंदिर : हे त्रिकूट (तीन गर्भगृहे असलेले) मंदिर आहे. इ. स. १०१८च्या सुमारास बांधल्या गेलेल्या या मंदिरात सुंदर मुखमंडप, सभामंडप आणि भव्य नंदी मूर्ती आहे. येथील दगडी बांधणीची आवारभिंत आणि नक्षीदार स्तंभ चालुक्यकालीन वैभवाची साक्ष देतात.

​हरिहरेश्वर मंदिर : या मंदिरात शैव आणि वैष्णव पंथांचे सुंदर एकत्रीकरण पाहायला मिळते. मंदिराच्या एका गर्भगृहात स्वयंभू शिवपिंडी आहे, तर दुसऱ्या गर्भगृहात विष्णूची विलोभनीय मुरलीधर रूपातील मूर्ती आहे. येथील स्वर्गमंडप आणि त्याच्या छतावर कोरलेली श्रीकृष्णाची रासलीला व इतर शिल्पे पाहणाऱ्याला मंत्रमुग्ध करतात.