भूतकाळाच्या पानांतून उलगडतोय महाराष्ट्राचा इतिहास; राजवाडे संशोधन मंडळाची अनमोल कामगिरी

धुळे : महाराष्ट्राच्या समृद्ध इतिहासाची साक्ष देणारे अनेक ऐतिहासिक ठेवे धुळे शहरात आजही जतन करण्यात आले आहेत. यापैकीच एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि अभ्यासपूर्ण ठिकाण म्हणजे इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे संशोधन मंडळ होय. इतिहासाचार्य विश्वनाथ काशिनाथ राजवाडे यांच्या ऐतिहासिक संशोधनाच्या कार्याची परंपरा पुढे नेणारे हे संशोधन केंद्र महाराष्ट्रातील इतिहासप्रेमी, विद्यार्थी, संशोधक आणि अभ्यासकांसाठी महत्त्वाचे ज्ञानकेंद्र म्हणून ओळखले जाते.

इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे यांनी संपूर्ण आयुष्य भारतीय आणि विशेषतः महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा शोध घेण्यासाठी, ऐतिहासिक कागदपत्रांचे संकलन करण्यासाठी आणि इतिहासलेखनासाठी वाहून घेतले. जुन्या काळातील पत्रव्यवहार, सनदा, दप्तरे, हस्तलिखिते, बखरी, ग्रंथ आणि विविध ऐतिहासिक साधनांचा त्यांनी मोठ्या प्रमाणावर शोध घेतला.

इतिहासाचा अभ्यास केवळ आख्यायिका किंवा परंपरांवर आधारित न राहता मूळ ऐतिहासिक साधनांच्या आधारे झाला पाहिजे, असा त्यांचा आग्रह होता. त्यांच्या या संशोधनवृत्तीमुळे महाराष्ट्राच्या इतिहासाच्या अभ्यासाला नवी दिशा मिळाली. वि. का. राजवाडे यांचे 31 डिसेंबर 1926 रोजी धुळे येथे निधन झाले. त्यांच्या निधनानंतर त्यांनी आयुष्यभर संकलित केलेली मौल्यवान ऐतिहासिक साधनसंपत्ती सुरक्षित ठेवण्याची गरज निर्माण झाली. त्यातूनच 9 जानेवारी 1927 रोजी धुळे येथे राजवाडे संशोधन मंडळाची स्थापना करण्यात आली. पुढे या संस्थेसाठी स्वतंत्र इमारत उभारण्यात आली. 5 जानेवारी 1932 रोजी या इमारतीचे उद्घाटन झाले. तेव्हापासून हे मंडळ इतिहास संशोधन आणि ऐतिहासिक वारसा जतन करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य करीत आहे.

या संशोधन मंडळात विविध प्रकारची दुर्मिळ हस्तलिखिते, ऐतिहासिक कागदपत्रे, जुने ग्रंथ, नाणी, शिलालेख, चित्रे, मूर्ती आणि ऐतिहासिक वस्तू जतन करण्यात आलेल्या आहेत. मराठी इतिहासाच्या अभ्यासासाठी महत्त्वाच्या असलेल्या अनेक साधनांचा या ठिकाणी संग्रह आहे. मोडी, मराठी, संस्कृत, फारसी आणि हिंदी यांसह विविध भाषांमधील दस्तऐवज या संग्रहाचे वैशिष्ट्य मानले जाते.

राजवाडे संशोधन मंडळाचे ग्रंथालय हे या संस्थेचे आणखी एक मोठे वैशिष्ट्य आहे. इतिहास, साहित्य, समाजशास्त्र, तत्त्वज्ञान, राजकारण, शिक्षण, चरित्र, संस्कृती आणि विविध संशोधनविषयक ग्रंथांचा मोठा संग्रह येथे उपलब्ध आहे. उपलब्ध माहितीनुसार मंडळाच्या ग्रंथालयात सुमारे 25 हजार ग्रंथांचा समृद्ध संग्रह आहे. त्यामुळे महाराष्ट्राच्या इतिहासाचा सखोल अभ्यास करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसह देशभरातील संशोधकांसाठी हे ठिकाण उपयुक्त ठरते.

मंडळातील ऐतिहासिक कागदपत्रांचे महत्त्व केवळ त्यांच्या प्राचीनतेमध्ये नसून त्यातून तत्कालीन सामाजिक, राजकीय, आर्थिक आणि सांस्कृतिक परिस्थितीचा अभ्यास करता येतो. जुन्या कागदपत्रांमधून तत्कालीन प्रशासनाची पद्धत, राज्यकारभार, सामाजिक जीवन, व्यापार, धार्मिक परंपरा आणि विविध ऐतिहासिक घडामोडींची माहिती मिळते. त्यामुळे हा संग्रह म्हणजे भूतकाळ समजून घेण्यासाठी उपलब्ध असलेला प्राथमिक ऐतिहासिक स्रोत आहे.

इतिहासाच्या अभ्यासकांसाठी मोडी लिपीतील दस्तऐवज विशेष महत्त्वाचे आहेत. पेशवेकालीन तसेच मराठा साम्राज्याच्या काळातील अनेक प्रशासकीय कागदपत्रे आणि पत्रव्यवहार मोडी लिपीत आढळतात. या कागदपत्रांच्या माध्यमातून महाराष्ट्राच्या इतिहासातील अनेक अपरिचित पैलू समोर येण्यास मदत होते. त्यामुळे मोडी लिपीचा अभ्यास करणाऱ्या संशोधकांसाठीही राजवाडे संशोधन मंडळाचे विशेष महत्त्व आहे.

संशोधनाबरोबरच ऐतिहासिक वारसा सामान्य नागरिकांपर्यंत पोहोचविण्याचे कामही मंडळाच्या माध्यमातून केले जाते. इतिहासाविषयी विद्यार्थ्यांमध्ये आणि तरुणांमध्ये आवड निर्माण व्हावी, आपल्या पूर्वजांच्या कार्याची माहिती मिळावी आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाचे महत्त्व समजावे, यासाठी अशा संस्थांना भेट देणे उपयुक्त ठरते. राजवाडे संशोधन मंडळाकडून ‘संशोधक’ या नियतकालिकाच्या माध्यमातून इतिहास आणि संशोधनाशी संबंधित साहित्य प्रसिद्ध करण्यात आले आहे. इतिहास संशोधनाच्या क्षेत्रात मंडळाने दीर्घकाळ केलेले कार्य महाराष्ट्राच्या बौद्धिक आणि सांस्कृतिक परंपरेतील महत्त्वाचा भाग मानले जाते.

धुळे शहराच्या पर्यटनाच्या दृष्टीनेही राजवाडे संशोधन मंडळाला विशेष स्थान आहे. धुळे जिल्ह्यातील धार्मिक, नैसर्गिक आणि ऐतिहासिक पर्यटनस्थळांसोबत या संशोधन मंडळाला भेट दिल्यास पर्यटकांना महाराष्ट्राच्या इतिहासाची समृद्ध परंपरा जवळून समजून घेता येते. विशेषतः इतिहासप्रेमी, विद्यार्थी, शिक्षक, संशोधक आणि स्पर्धा परीक्षेची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी हे ठिकाण ज्ञानवर्धक ठरू शकते.

आजच्या डिजिटल युगात ऐतिहासिक दस्तऐवजांचे जतन करणे हे मोठे आव्हान आहे. अशा परिस्थितीत शेकडो वर्षांचा इतिहास आपल्या पुढील पिढ्यांसाठी सुरक्षित ठेवणाऱ्या संस्थांचे महत्त्व अधिक वाढते. राजवाडे संशोधन मंडळाने जतन केलेली ऐतिहासिक साधने म्हणजे केवळ जुने कागद, ग्रंथ किंवा वस्तू नसून महाराष्ट्राच्या इतिहासाची जिवंत साक्ष आहेत. धुळे शहराच्या सांस्कृतिक ओळखीमध्ये राजवाडे संशोधन मंडळाचा वाटा अत्यंत महत्त्वाचा आहे. इतिहासाचार्य वि. का. राजवाडे यांच्या संशोधनाची परंपरा जपत हे मंडळ आजही इतिहासाच्या अभ्यासकांना प्रेरणा देत आहे. भूतकाळातील वैभव, संघर्ष, सामाजिक जीवन आणि संस्कृती समजून घेण्यासाठी तसेच भविष्यातील पिढ्यांसाठी ऐतिहासिक वारसा जतन करण्यासाठी राजवाडे संशोधन मंडळ हे धुळे शहराचे एक अमूल्य ज्ञानभांडार आहे.

ऐतिहासिक वारशाचा अभ्यास, संशोधनाची आवड आणि महाराष्ट्राच्या इतिहासाची ओळख करून घेण्यासाठी धुळे शहरात येणाऱ्या प्रत्येक इतिहासप्रेमीने राजवाडे संशोधन मंडळाला भेट देणे निश्चितच महत्त्वपूर्ण ठरेल.

संकलित -