जागतिक दर्जाचे लोणार सरोवर : निसर्ग, विज्ञान आणि इतिहासाचा अद्भुत संगम

जागतिक दर्जाचे लोणार सरोवर : निसर्ग, विज्ञान आणि इतिहासाचा अद्भुत संगम बुलढाणा : बुलढाणा जिल्ह्याच्या वैभवात भर घालणारे लोणार सरोवर हे महाराष्ट्रातीलच नव्हे, तर जगातील अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण नैसर्गिक पर्यटनस्थळांपैकी एक आहे. हजारो वर्षांपूर्वी उल्कापातामुळे तयार झालेल्या या सरोवराभोवती हिरवाईने नटलेला परिसर, प्राचीन मंदिरे आणि समृद्ध जैवविविधता पाहायला मिळते. महाराष्ट्र पर्यटन विभागानेही लोणारला वैज्ञानिक, नैसर्गिक आणि ऐतिहासिक महत्त्व असलेले अनोखे पर्यटनस्थळ म्हणून अधोरेखित केले आहे.

उल्कापातातून निर्माण झालेले अद्भुत सरोवर - लोणार सरोवराची निर्मिती बेसाल्ट खडकाच्या पठारावर झालेल्या उल्कापातामुळे झाली असल्याचे मानले जाते. या घटनेमुळे तयार झालेल्या गोलाकार विवरात कालांतराने सरोवराची निर्मिती झाली. सरोवराच्या पाण्यात खारटपणा आणि अल्कधर्मी गुणधर्म आढळतात. या वैशिष्ट्यपूर्ण जलपरिसंस्थेमुळे वैज्ञानिक आणि संशोधकांसाठी लोणार हे विशेष अभ्यासाचे केंद्र ठरले आहे.

जैवविविधतेचा समृद्ध ठेवा - सरोवराभोवती असलेला हिरवागार वनप्रदेश विविध पक्षी, प्राणी आणि वनस्पतींसाठी महत्त्वाचा अधिवास आहे. मोर, पोपट तसेच स्थलांतरित पक्ष्यांचे दर्शन येथे घडते. परिसरात लंगूर, हरिण आणि रानडुकरांसारखे वन्यजीवही आढळतात. या वैशिष्ट्यपूर्ण जैवविविधतेमुळे लोणार सरोवर निसर्गप्रेमी आणि पक्षीनिरीक्षकांसाठी आकर्षणाचे केंद्र आहे.

प्राचीन मंदिरांचा ऐतिहासिक ठेवा - लोणार सरोवर केवळ निसर्गाचा चमत्कार नाही, तर प्राचीन स्थापत्यकलेचाही अनमोल ठेवा आहे. सरोवर परिसरात दैत्यसूदन मंदिर, कमळजा देवी मंदिर आणि इतर प्राचीन मंदिरे पाहायला मिळतात. दैत्यसूदन मंदिरातील दगडी कोरीवकाम आणि स्थापत्यशैली इतिहासप्रेमी व पर्यटकांचे लक्ष वेधून घेते. रामसर स्थळ म्हणून आंतरराष्ट्रीय महत्त्व - लोणार सरोवराला आंतरराष्ट्रीय महत्त्व प्राप्त झाले असून ते रामसर पाणथळ स्थळ म्हणून ओळखले जाते. त्यामुळे लोणारच्या नैसर्गिक परिसंस्थेचे संवर्धन आणि पर्यावरणपूरक पर्यटनाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पर्यटनासाठी पर्वणी - निसर्गसौंदर्य, भूगर्भशास्त्र, वन्यजीव, पक्षीनिरीक्षण, प्राचीन मंदिरे आणि धार्मिक पर्यटन यांचा अनोखा संगम लोणार येथे अनुभवता येतो. सरोवराच्या परिसरात फिरताना पर्यटकांना एका ठिकाणी निसर्ग आणि इतिहासाची सांगड पाहायला मिळते.

कसे पोहोचावे? लोणार हे बुलढाणा जिल्ह्यातील प्रमुख पर्यटनस्थळ असून रस्त्याने येथे सहज पोहोचता येते. बुलढाणा जिल्ह्यातील इतर पर्यटनस्थळांसोबत लोणारचा पर्यटन प्रवास करता येतो. महाराष्ट्र पर्यटन विभागाच्या माहितीनुसार लोणार परिसरात निसर्गभ्रमंती, ट्रेकिंग आणि पक्षीनिरीक्षणासाठीही चांगल्या संधी आहेत.

बुलढाणा जिल्ह्याच्या पर्यटन वैभवाची ओळख असलेले लोणार सरोवर प्रत्येक निसर्गप्रेमी, इतिहासप्रेमी आणि पर्यटकाने आवर्जून अनुभवावे असे अद्वितीय ठिकाण आहे. पर्यावरणाचे संवर्धन करत या जागतिक महत्त्वाच्या नैसर्गिक ठेव्याचा आनंद घेणे हीच काळाची गरज आहे.

लोणार सरोवराच्या आसपास किंवा जवळ भेट देता येणारी प्रमुख पर्यटनस्थळे पुढीलप्रमाणे आहेत:

दैत्यसूदन मंदिर, लोणार – प्राचीन हेमाडपंथी स्थापत्यशैलीतील भगवान विष्णूचे सुंदर मंदिर.
कमळजा देवी मंदिर – लोणार सरोवराच्या परिसरातील प्रसिद्ध धार्मिक स्थळ.
गोमुख मंदिर – सरोवराच्या काठावरील प्राचीन मंदिर व नैसर्गिक जलप्रवाहासाठी प्रसिद्ध.
शंकर गणेश मंदिर – लोणार परिसरातील ऐतिहासिक व धार्मिक महत्त्वाचे मंदिर.
पापहरेश्वर मंदिर – सरोवराच्या परिसरातील प्राचीन शिवमंदिर.
विष्णू मंदिर – लोणारच्या ऐतिहासिक मंदिरसमूहातील एक महत्त्वाचे मंदिर.
लोणार विवर परिसर – उल्कापातामुळे निर्माण झालेल्या विवराची भौगोलिक रचना, खडक आणि परिसराचा अभ्यास करण्यासाठी महत्त्वाचे.
वन्यजीव व पक्षी निरीक्षण क्षेत्र – सरोवराभोवती विविध पक्षी आणि जैवविविधता पाहता येते.
सरोवराचा विवर-कडा परिसर – लोणार सरोवराचे विहंगम दृश्य पाहण्यासाठी आकर्षक ठिकाण.
सिंदखेड राजा – लोणारपासून तुलनेने जवळचे ऐतिहासिक शहर; राजमाता जिजाऊ यांचे जन्मस्थळ म्हणून प्रसिद्ध.

अमृत संस्थेविषयी : महाराष्ट्र संशोधन, उन्नती व प्रशिक्षण प्रबोधिनी अर्थात अमृत ही राज्य शासनाची स्वायत्त संस्था असून, खुल्या प्रवर्गातील ज्या जातींना कुठल्याही शासकीय संस्था किंवा महामंडळाचा लाभ मिळत नाही अशा जातींमधील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक हा अमृत संस्थेचा लक्ष्यित गट आहे. त्यामध्ये ब्राह्मण, कायस्थ, कोमटी/वैश्य, मारवाडी, पटेल, राजपूत, यलमार, अय्यंगार, राजपुरोहित, पाटीदार, नायर, नायडू, कम्मा, कानबी, सिंधी, बनिया, बंगाली, त्यागी, सेनगुनथर, गुजराथी, जाट, लोहाना, हिंदू नेपाळी व भूमिहार, हिंदू लिंगायत अशा जातींचा सद्यस्थितीत समावेश आहे. अशा जातींमधील वार्षिक उत्पन्न आठ लाख रुपयांपेक्षा कमी असलेल्या व्यक्ती अमृत संस्थेच्या विविध योजनांचा लाभ घेऊ शकतात. राज्याच्या सर्व ३६ जिल्ह्यांमध्ये अमृत संस्थेची कार्यालये असून, अधिक माहितीसाठी अमृत संस्थेच्या आपापल्या जिल्ह्यातील कार्यालयाशी संपर्क साधावा. तसेच, अमृत संस्थेचे संकेतस्थळ आणि सोशल मीडिया हँडल्स पाहावीत.

संकेतस्थळ :https://mahaamrut.org.in/