अमरावती जिल्ह्यातील सालबर्डीतील ‘पांडव की कचहरी’ ठरतेय इतिहास आणि निसर्गाचा अद्भुत संगम.

प्राचीन वास्तू, पांडवांशी जोडलेली आख्यायिका आणि सातपुड्याच्या कुशीत दडलेला इतिहास पर्यटकांचे वेधतोय अमरावती : अमरावती जिल्ह्यातील मोर्शी तालुक्याच्या परिसरात महाराष्ट्र आणि मध्य प्रदेशाच्या सीमेवर वसलेले सालबर्डी हे धार्मिक, ऐतिहासिक आणि नैसर्गिक सौंदर्याने नटलेले प्रसिद्ध पर्यटनस्थळ आहे. सातपुडा पर्वतरांगांच्या कुशीत वसलेल्या या परिसरात महादेवाची प्राचीन गुहा, नैसर्गिक शिवलिंग, सीतेची न्हाणी, विविध धार्मिक स्थळांसह ‘पांडव की कचहरी’ ही ऐतिहासिक वास्तू पर्यटकांचे विशेष आकर्षण ठरत आहे. महाराष्ट्राच्या अधिकृत जिल्हा सांख्यिकी संदर्भातही सालबर्डी हे मोर्शीपासून सुमारे ९ किलोमीटर अंतरावरचे धार्मिक व निसर्गरम्य स्थळ म्हणून नमूद आहे. पांडव की कचहरीचे ऐतिहासिक महत्त्व: सालबर्डी परिसरातील डोंगररांगांमध्ये असलेल्या या प्राचीन वास्तूला स्थानिक पातळीवर पांडव कचहरी’ किंवा ‘पांडव की कचहरी’ म्हणून ओळखले जाते. स्थानिक आख्यायिकेनुसार पांडवांच्या अज्ञातवासाच्या काळात त्यांनी या परिसरात वास्तव्य केले होते आणि या ठिकाणाचा उपयोग सभास्थान किंवा कचहरीसारखा केला जात असे, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे या स्थळाला धार्मिक आणि पौराणिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मात्र या वास्तूचा पांडवांशी थेट ऐतिहासिक संबंध असल्याचे निश्चित पुरावे उपलब्ध नसल्याने, पांडवांशी संबंधित माहिती लोक परंपरा आणि आख्यायिका म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते. काही वृत्तस्रोतांमध्ये या वास्तूचा कालखंड साधारण १३व्या–१४व्या शतकातील प्राचीन वारसा असा नमूद करण्यात आला आहे. त्यामुळे या वास्तूचा पुरातत्त्वीय अभ्यास आणि संवर्धन होणे आवश्यक आहे. दगडी बांधकाम आणि प्राचीन अवशेष: पांडव कचहरी परिसरात दगडी बांधकामाचे अवशेष, भिंती आणि शिल्पकामाचे काही भाग पाहायला मिळतात. प्राचीन वास्तूच्या स्वरूपामुळे इतिहास आणि पुरातत्त्व विषयात रस असणाऱ्या पर्यटकांसाठी हे ठिकाण विशेष महत्त्वाचे ठरते. एका शैक्षणिक संस्थेच्या वार्षिक अहवालात सालबर्डी येथे विद्यार्थ्यांनी Pandava ki Kacheri’ या पुरातत्त्वीय स्थळाला भेट दिल्याचा उल्लेख आहे. आजच्या काळात या वास्तूचे योग्य संवर्धन, माहितीफलक, स्वच्छता आणि पर्यटनाच्या दृष्टीने आवश्यक सुविधा उपलब्ध करून दिल्यास सालबर्डीच्या पर्यटन विकासाला मोठी चालना मिळू शकते. धार्मिक पर्यटनाचेही प्रमुख केंद्र: पांडव कचहरीसोबतच सालबर्डी येथे महादेवाची प्राचीन गुहा आणि नैसर्गिक शिवलिंग हे प्रमुख श्रद्धास्थान आहे. सातपुडा पर्वताच्या परिसरात असलेली ही गुहा आणि त्यातील शिवलिंग भाविकांचे आकर्षण आहे. महाशिवरात्रीच्या काळात येथे मोठी यात्रा भरते आणि महाराष्ट्र तसेच मध्य प्रदेशातून मोठ्या संख्येने भाविक सालबर्डीला भेट देतात. सालबर्डी परिसरात सीतेची न्हाणी, मुक्ताबाई मंदिर, चक्रधर स्वामी मंदिर, महादेव मंदिर आणि इतर धार्मिक स्थळे असल्यामुळे धार्मिक पर्यटनासोबतच ऐतिहासिक आणि निसर्ग पर्यटनाचीही मोठी संधी येथे निर्माण झाली आहे. निसर्गरम्य वातावरणाची भुरळ: सातपुडा पर्वतरांगांच्या कुशीत असल्याने सालबर्डीचा परिसर हिरवाईने नटलेला आहे. डोंगर, जंगल, नदी परिसर, नैसर्गिक झरे आणि प्राचीन वास्तू यामुळे पर्यटकांना एकाच ठिकाणी इतिहास, अध्यात्म आणि निसर्गाचा अनुभव घेता येतो. महाराष्ट्राच्या विश्वकोशातही सालबर्डीचा उल्लेख सातपुडा परिसरातील धार्मिक आणि निसर्गरम्य स्थळ म्हणून करण्यात आला आहे. कसे जाल? सालबर्डी हे मोर्शी तालुक्यातील ठिकाण असून मोर्शी शहरापासून सुमारे ९ किलोमीटर अंतरावर आहे. मोर्शीमार्गे सालबर्डीला रस्त्याने सहज जाता येते. अमरावतीहून प्रथम मोर्शीकडे जावे आणि तेथून सालबर्डीकडे जाणाऱ्या मार्गाने पुढे जाता येते. सालबर्डी हे महाराष्ट्र–मध्य प्रदेश सीमेच्या परिसरात असल्याने मध्य प्रदेशातील मुलताई, आठनेर आणि बैतूल परिसरातूनही येथे पोहोचता येते. रेल्वेने येणाऱ्या पर्यटकांसाठी बैतूल हे जवळचे प्रमुख रेल्वे स्थानक असल्याचा मध्य प्रदेश शासनाच्या पर्यटन माहितीत उल्लेख आहे. विमानाने येणाऱ्यांसाठी नागपूर आणि भोपाळ ही प्रमुख विमानतळे नमूद करण्यात आली आहेत. पर्यटन विकासाची गरज: इतिहास, पौराणिक आख्यायिका, धार्मिक श्रद्धा आणि निसर्गसौंदर्य यांचा अनोखा मिलाफ असलेल्या सालबर्डीतील पांडव कचहरीला पर्यटन नकाशावर अधिक ठळक स्थान मिळण्याची गरज आहे. प्राचीन वास्तूचे संवर्धन, पुरातत्त्वीय अभ्यास, माहितीफलक, सुरक्षित मार्ग, स्वच्छता, पिण्याचे पाणी, पार्किंग आणि पर्यटकांसाठी मार्गदर्शक सुविधा उपलब्ध झाल्यास या परिसरातील पर्यटनाला मोठी चालना मिळू शकते. सातपुड्याच्या कुशीत दडलेला प्राचीन वारसा, पांडवांशी जोडलेली लोकआख्यायिका आणि निसर्गरम्य वातावरण यामुळे सालबर्डीतील ‘पांडव की कचहरी’ इतिहासप्रेमी, पर्यटक आणि भाविकांसाठी निश्चितच एक वेगळा अनुभव देणारे ठिकाण ठरत आहे.

- संकलित