सह्याद्रीच्या कुशीतला प्राचीन खजिना; बेडसे लेण्यांची थक्क करणारी शिल्पकथा

बेडसे लेण्यांचा इतिहास इ.स.पूर्व पहिल्या शतकापर्यंत मागे जातो. या लेण्या प्राचीन बौद्ध परंपरेशी संबंधित असून, सातवाहन काळातील दगडी वास्तुकलेचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण मानल्या जातात.

डोंगराच्या कातळात कोरलेल्या या वास्तू केवळ धार्मिक स्थळ नव्हत्या, तर त्या काळातील बौद्ध भिक्षूंच्या ध्यान, साधना आणि निवासाचे केंद्र होत्या. त्यामुळे आज या लेण्यांकडे पाहताना आपल्याला प्राचीन भारतातील धार्मिक जीवन आणि वास्तुकलेची झलक अनुभवता येते.

बेडसे लेण्यांमध्ये दोन प्रमुख वास्तू विशेष उल्लेखनीय आहेत. त्यापैकी चैत्यगृह हे सर्वात आकर्षक आहे. आतमध्ये मोठा स्तूप असून, सभागृहातील दगडी खांबांवर हत्ती, घोडे, बैल तसेच विविध अलंकारिक नक्षीकाम दिसते. प्रवेशद्वार आणि खांबांवरील कोरीव काम प्राचीन शिल्पकारांच्या कौशल्याची साक्ष देते.

दुसरी महत्त्वाची वास्तू म्हणजे विहार. येथे भिक्षूंच्या निवासासाठी दगडात कोरलेल्या खोल्या आहेत. त्यामुळे त्या काळातील बौद्ध भिक्षूंचे साधे आणि शिस्तबद्ध जीवन कसे असावे, याची कल्पना येते.

बेडसे लेण्यांचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे या लेण्या पूर्वाभिमुख आहेत. त्यामुळे सकाळच्या सूर्यकिरणांमध्ये दगडी कोरीवकाम अधिक उठून दिसते. म्हणूनच लेण्यांना भेट देण्यासाठी सकाळची वेळ विशेष योग्य मानली जाते. पावसाळ्यात आजूबाजूच्या सह्याद्रीच्या डोंगररांगा हिरव्यागार होतात. धुकं, ढग, डोंगरातील ओहोळ आणि हिरवाई यामुळे प्राचीन लेण्यांचा परिसर अधिकच मनोहारी दिसतो.

लेण्यांपर्यंत पोहोचण्यासाठी डोंगर चढावा लागतो. अधिकृत Incredible India माहितीनुसार येथे पोहोचण्यासाठी सुमारे ४०० पायऱ्यांचा चढ आहे. त्यामुळे हे ठिकाण इतिहासासोबत हलक्या स्वरूपाच्या भटकंतीचा अनुभवही देते.

चढाई करताना सह्याद्रीचे दृश्य, मावळातील डोंगररांगा आणि आसपासची हिरवाई मनाला प्रसन्न करते. वर पोहोचल्यानंतर समोर उभ्या असलेल्या प्राचीन कातळवास्तू पाहिल्यावर या प्रवासाचे सार्थक झाल्याची भावना निर्माण होते.

बेडसे लेणी मावळ तालुक्यातील बेडसे गावाजवळ आहेत. पुण्याहून कळमेश्वर/कामशेतच्या दिशेने जाऊन बेडसे गावाकडे जाता येते. लोणावळ्यापासूनही या लेण्या जवळ आहेत; अधिकृत पर्यटन माहितीनुसार लोणावळा रेल्वे स्थानकापासून अंतर सुमारे २६ किमी आहे.

पुणे जिल्हा प्रशासनाच्या माहितीनुसार लोणावळा परिसरातील पर्यटनात कार्ला, भाजे आणि बेडसे लेणी यांचा एकत्रित समावेश करता येतो.

बेडसे लेण्यांची सहल करताना आसपासची काही ठिकाणेही पाहता येतात— भाजे लेणी कार्ला लेणी लोहगड किल्ला विसापूर किल्ला पवना धरण व पवना परिसर लोणावळा-खंडाळा यामुळे एका दिवसात इतिहास + निसर्ग + भटकंती असा सुंदर पर्यटन अनुभव घेता येतो.

अमृत संस्थेविषयी : महाराष्ट्र संशोधन, उन्नती व प्रशिक्षण प्रबोधिनी अर्थात अमृत ही राज्य शासनाची स्वायत्त संस्था असून, खुल्या प्रवर्गातील ज्या जातींना कुठल्याही शासकीय संस्था किंवा महामंडळाचा लाभ मिळत नाही अशा जातींमधील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक हा अमृत संस्थेचा लक्ष्यित गट आहे. त्यामध्ये ब्राह्मण, कायस्थ, कोमटी/वैश्य, मारवाडी, पटेल, राजपूत, यलमार, अय्यंगार, राजपुरोहित, पाटीदार, नायर, नायडू, कम्मा, कानबी, सिंधी, बनिया, बंगाली, त्यागी, सेनगुनथर, गुजराथी, जाट, लोहाना, हिंदू नेपाळी ,भूमिहार,हिंदू लिंगायत/वीरशैव अशा जातींचा सद्यस्थितीत समावेश आहे. अशा जातींमधील वार्षिक उत्पन्न आठ लाख रुपयांपेक्षा कमी असलेल्या व्यक्ती अमृत संस्थेच्या विविध योजनांचा लाभ घेऊ शकतात. राज्याच्या सर्व ३६ जिल्ह्यांमध्ये अमृत संस्थेची कार्यालये असून, अधिक माहितीसाठी अमृत संस्थेच्या आपापल्या जिल्ह्यातील कार्यालयाशी संपर्क साधावा. तसेच, अमृत संस्थेचे संकेतस्थळ आणि सोशल मीडिया हँडल्स पाहावीत.

संकेतस्थळ :https://mahaamrut.org.in/