दिवेघाटावर नजर ठेवणारा पुण्याचा अनोखा गड! मल्हारगडाची रंजक कहाणी

पुणे आणि सासवडला जोडणाऱ्या महत्त्वाच्या मार्गावरील दिवेघाटावर लक्ष ठेवण्यासाठी मल्हारगडाची उभारणी करण्यात आली होती. पेशव्यांच्या तोफखान्याशी संबंधित सरदार पानसे यांच्या काळात या गडाची निर्मिती झाली. त्यामुळे हा किल्ला केवळ संरक्षणासाठी नव्हे, तर तत्कालीन दळणवळणाच्या मार्गावर नजर ठेवण्यासाठीही महत्त्वाचा होता.

मल्हारगड आकाराने तुलनेने लहान असला तरी त्याची रचना अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. गडाभोवती तटबंदी आणि बुरुजांची रचना असून आत स्वतंत्र बालेकिल्ला आहे. किल्ल्याच्या बाहेरील तटबंदीमध्ये अनेक बुरुज असून बालेकिल्ल्यालाही स्वतंत्र तटबंदी आहे. मुख्य प्रवेशद्वार आजही गडाच्या ऐतिहासिक वैभवाची साक्ष देत उभे आहे.

गडावर प्रवेश केल्यानंतर जुन्या वास्तूंचे अवशेष, पाण्याच्या टाक्या, विहीर आणि इतर स्थापत्य अवशेष पाहायला मिळतात. काळाच्या ओघात काही भागाची पडझड झाली असली तरी गडाची तटबंदी आणि प्रवेशद्वार इतिहासाची भक्कम साक्ष देतात. गडाच्या बालेकिल्ल्यात महादेव आणि मल्हारी मार्तंड/खंडोबा यांची मंदिरे आहेत. ‘मल्हारगड’ हे नाव मल्हारी मार्तंडाशी संबंधित असल्याचे मानले जाते. जेजुरीच्या खंडोबा क्षेत्राच्या जवळ असल्यामुळे या परिसराला धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वही लाभले आहे.

मल्हारगडाच्या माथ्यावर पोहोचल्यानंतर आजूबाजूच्या डोंगररांगा आणि विस्तीर्ण प्रदेशाचे सुंदर दृश्य पाहायला मिळते. स्वच्छ हवामानात जेजुरी परिसर, कऱ्हा नदीचा प्रदेश, पुरंदर-वज्रगड आणि दूरवरची डोंगररांग नजरेस पडते. त्यामुळे इतिहासासोबतच निसर्गाचा आनंद घेण्यासाठीही हा गड आकर्षक ठरतो.

मल्हारगडावर जाण्यासाठी सोनोरी गावातून जाणारी वाट लोकप्रिय आहे. सोनोरी गावात वाहन उभे करून डोंगराच्या दिशेने पायी चढाई करता येते. हा ट्रेक तुलनेने सोपा असून साधारण अर्धा ते एक तास चालत गडावर पोहोचता येते, मार्गानुसार वेळ बदलू शकतो.

गडावर खाद्यपदार्थ आणि पाण्याची निश्चित व्यवस्था नसल्याने पिण्याचे पाणी आणि आवश्यक खाद्यपदार्थ सोबत घेणे योग्य ठरते.

मल्हारगडाच्या पायथ्याशी असलेले सोनोरी गाव हे स्वतःमध्येच इतिहासाची पाने जपणारे गाव आहे. येथे सरदार पानसे यांच्या वाड्याचे अवशेष पाहायला मिळतात. पानसे घराण्याचा मल्हारगडाशी असलेला ऐतिहासिक संबंध या गावाला विशेष महत्त्व प्राप्त करून देतो.

कसे पोहोचाल? पुणे → हडपसर → दिवेघाट → सासवड → सोनोरी गाव → मल्हारगड पुण्याहून सासवडच्या दिशेने प्रवास करत सोनोरी गाव गाठता येते. सोनोरी हे गडाचे प्रमुख पायथ्याचे गाव आहे. पुण्यापासून हे ठिकाण साधारण ३०–३५ किमी अंतरावर असल्याचे विविध स्रोतांमध्ये नमूद केले आहे.

मल्हारगड हा आकाराने मोठा नसला तरी त्याच्या प्रत्येक तटबंदीमध्ये पेशवेकालीन इतिहासाची एक कथा दडलेली आहे. दिवेघाटावर नजर ठेवणारा हा गड, बालेकिल्ल्यातील मंदिरे, पाण्याच्या टाक्या, भक्कम तटबंदी आणि सोनोरी गावातील पानसे वाडा—या सर्वांमुळे मल्हारगडाची सफर म्हणजे इतिहास, दुर्गस्थापत्य आणि निसर्ग यांचा अनुभव देणारी छोटी पण संस्मरणीय भटकंती ठरते.

पुण्याजवळच्या नेहमीच्या पर्यटनस्थळांपेक्षा काहीतरी वेगळे पाहायचे असेल, तर मल्हारगड उर्फ सोनोरीचा किल्ला नक्कीच तुमच्या भटकंतीच्या यादीत असायला हवा!

अमृत संस्थेविषयी : महाराष्ट्र संशोधन, उन्नती व प्रशिक्षण प्रबोधिनी अर्थात अमृत ही राज्य शासनाची स्वायत्त संस्था असून, खुल्या प्रवर्गातील ज्या जातींना कुठल्याही शासकीय संस्था किंवा महामंडळाचा लाभ मिळत नाही अशा जातींमधील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटक हा अमृत संस्थेचा लक्ष्यित गट आहे. त्यामध्ये ब्राह्मण, कायस्थ, कोमटी/वैश्य, मारवाडी, पटेल, राजपूत, यलमार, अय्यंगार, राजपुरोहित, पाटीदार, नायर, नायडू, कम्मा, कानबी, सिंधी, बनिया, बंगाली, त्यागी, सेनगुनथर, गुजराथी, जाट, लोहाना, हिंदू नेपाळी ,भूमिहार,हिंदू लिंगायत/वीरशैव अशा जातींचा सद्यस्थितीत समावेश आहे. अशा जातींमधील वार्षिक उत्पन्न आठ लाख रुपयांपेक्षा कमी असलेल्या व्यक्ती अमृत संस्थेच्या विविध योजनांचा लाभ घेऊ शकतात. राज्याच्या सर्व ३६ जिल्ह्यांमध्ये अमृत संस्थेची कार्यालये असून, अधिक माहितीसाठी अमृत संस्थेच्या आपापल्या जिल्ह्यातील कार्यालयाशी संपर्क साधावा. तसेच, अमृत संस्थेचे संकेतस्थळ आणि सोशल मीडिया हँडल्स पाहावीत.

संकेतस्थळ :https://mahaamrut.org.in/