जागतिक क्षयरोग निवारण दिन

क्षयरोग अर्थात टीबी हा एक जिवाणूजन्य आजार आहे. एके काळी या रोगाचा समावेश दुर्धर आणि कधीही बऱ्या न होणाऱ्या रोगांमध्ये होत होता; मात्र आता यावर अनेक औषधोपचार निघाल्याने हा रोग पूर्णपणे बरा होतो. या आजाराबाबत लोकांच्या मनात आजही अनेक गौरसमज आहेत. हा आजार ‘मायकोबॅक्टेरिया’ या प्रकारच्या जिवाणूंमुळे होत असतो. त्यातील मुख्यत्वे ‘मायकोबॅक्टेरियम ट्युबरक्युलॉसिस’ या प्रकारामुळे माणसाला क्षयरोग होतो. या आजारात ७५ टक्के रुग्णांच्या फुफ्फुसांना बाधा होते. काही रुग्णांच्या इतर अवयवांवरदेखील याचा परिणाम होतो. हा अत्यंत संसर्गजन्य असा रोग आहे. इ. स. १८८२मध्ये डॉ. रॉबर्ट कॉक यांनी क्षयरोगाच्या जिवाणूंचा शोध लावला. त्यांचा प्रबंध जागतिक शास्त्रज्ञांच्या परिषदेत मांडण्यात आला व त्यास २४ मार्च रोजी मान्यता मिळाली. म्हणून दर वर्षी २४ मार्च हा दिवस जागतिक क्षयरोग दिन म्हणून साजरा केला जातो.

आज वैद्यकीय क्षेत्रात प्रगत तंत्रज्ञान आले आहे. वैद्यकीय क्षेत्रात एवढी मोठी प्रगती होऊनही क्षयरोग हा आजही जगातील सर्वांत गंभीर आरोग्य समस्यांपैकी एक आहे. जगभरातील लाखो लोक या संसर्गजन्य आजाराने ग्रस्त आहेत आणि विशेषतः विकसनशील देशांमध्ये हा आजार मृत्यूचे एक प्रमुख कारण ठरतो आहे. जागतिक क्षयरोग निवारण दिनानिमित्त सरकार, आरोग्य संस्था याव्यतिरिक्त प्रत्येक व्यक्तीने एकत्र येऊन टीबीमुक्त भविष्य घडवण्यासाठी प्रयत्न करणे गरजेचे आहे. हे एक मोठे आवाहन आपल्यासमोर आहे.

क्षयरोग मुख्यतः फुप्फुसांवर परिणाम करतो; मात्र तो मेंदू, मणका आणि मूत्रपिंड यांसारख्या शरीराच्या इतर भागांमध्येही पसरू शकतो. सक्रिय टीबी असलेली व्यक्ती खोकताना, शिंकताना किंवा बोलताना हवेत जे जिवाणू सोडते, त्याद्वारे इतरांनाही संसर्ग होऊ शकतो. योग्य उपचाराने टीबी पूर्णपणे बरा होऊ शकतो, तरीही आजही लाखो लोक योग्य वेळी निदानन झाल्यामुळे योग्य उपचाराविना राहतात. त्यामुळे गंभीर आरोग्य समस्या निर्माण होतात आणि काही वेळा मृत्यूही होऊ शकतो. आरोग्यसेवेची कमतरता, कुपोषण आणि गर्दीमुळे हा आजार अधिक प्रमाणात पसरतो.

क्षयरोगाचे प्रकार खालीलप्रमाणे आहेत -

• सुप्त (लॅटेंट) टीबी : या अवस्थेत जिवाणू शरीरात निष्क्रिय स्थितीत राहतात. सुप्त टीबी असलेल्या व्यक्तींमध्ये कोणतीही लक्षणे दिसून येत नाहीत आणि ते इतरांना संसर्ग पसरवत नाहीत; मात्र रोगप्रतिकारशक्ती कमी झाल्यास हा सुप्त टीबी सक्रिय होऊ शकतो.

• सक्रिय (अ‍ॅक्टिव्ह) टीबी : या अवस्थेत जिवाणू वाढू लागतात आणि लक्षणे दिसू लागतात. सक्रिय टीबी संसर्गजन्य आहे आणि रोगग्रस्त व्यक्तीमार्फत या आजाराचा प्रसार होऊ शकतो.

सक्रिय क्षयरोगाची (टीबी) लक्षणे :

सक्रिय टीबी असलेल्या व्यक्तींमध्ये खालील लक्षणे दिसू शकतात:

• तीन आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ टिकणारा सतत खोकला.

• छातीत वेदना किंवा अस्वस्थता.

• खोकल्यासोबत रक्त येणे.

• अनपेक्षितपणे वजन घटणे.

• ताप आणि रात्री घाम येणे.

• थकवा आणि अशक्तपणा.

पुढील गुंतागुंत टाळण्यासाठी आणि आजाराचा प्रसार रोखण्यासाठी लवकर निदान व योग्य उपचार अत्यंत आवश्यक आहेत.

२०२३च्या जागतिक क्षयरोग अहवालानुसार, टीबीचे भारतात जगातील सर्वाधिक रुग्ण असून, जागतिक टीबी रुग्णांपैकी सुमारे २७ टक्के रुग्ण भारतात आढळतात. आता भारत सरकारने टीबी निर्मूलनाचे महत्त्वाकांक्षी उद्दिष्ट ठेवले आहे. भारताचा टीबीविरोधातील लढा राष्ट्रीय क्षयरोग निर्मूलन कार्यक्रमांतर्गत चालवला जातो. टीबीचे प्रभावीपणे निदान, प्रतिबंध आणि उपचार करण्यासाठी विविध धोरणांची अंमलबजावणी त्याद्वारे केली जाते.

या कार्यक्रमाची प्रमुख धोरणे :

• सक्रिय रुग्ण शोध : उच्च जोखमीच्या भागांमध्ये विशेष तपासणी मोहिमा राबवून टीबी रुग्णांचा शोध घेऊन त्यांच्यावर उपचार केले जातात.

• सर्वसमावेशक औषध संवेदनशीलता चाचणी : सर्व टीबी रुग्णांची औषध संवेदनशीलता तपासली जाते, जेणेकरून त्यांना सर्वांत प्रभावी उपचार मिळू शकतील.

• मदतयोजना : टीबी रुग्णांना पोषणासाठी आर्थिक मदत म्हणून दरमहा ₹५०० दिले जातात.

• टीबी प्रतिबंधक उपचार : उच्च जोखमीच्या व्यक्तींना आयसोनीयाझिड आणि रिफापेंटीनसारखी औषधे देऊन टीबी होण्यापूर्वीच त्याची शक्यता संपुष्टात आणता येते.

• खासगी क्षेत्राचा सहभाग : टीबी निदान आणि उपचारांचा विस्तार करण्यासाठी सरकार खासगी आरोग्यसेवा देणाऱ्या संस्थांकडून सहकार्य घेते.

प्रतिबंध आणि नियंत्रणासाठी उपाययोजना :

टीबीवर उपचार करण्याइतकीच त्याची प्रतिबंधक उपाययोजना महत्त्वाची आहे. टीबीचा प्रसार कमी करण्यासाठी खालील उपाय उपयुक्त ठरतात:

• बीसीजी लसीकरण : बॅसिलस कॅल्मेट-ग्युरिन (बीसीजी) लस नवजात बालकांना दिली जाते. ती टीबीच्या गंभीर आजारांपासून संरक्षण देते.

• संसर्ग नियंत्रण उपाय : योग्य वातावरण, मास्कचा वापर आणि खोकताना योग्य खबरदारी घेणे यामुळे रुग्णालये व समाजात टीबीचा प्रसार रोखण्यास मदत होतो.

• जनजागृती : जनजागृती कार्यक्रमांमुळे समाजातील या आजारासंबंधीचे गैरसमज दूर होतात. लवकर निदान करता येते आणि योग्य उपचारपद्धती अवलंबता येते.

• संतुलित आहार व स्वच्छता : संतुलित आहारामुळे रोगप्रतिकारशक्ती वाढते, तर स्वच्छ राहणीमानामुळे टीबीचा प्रसार कमी होतो.

टीबी विरुद्धची लढाई फक्त औषध उपचारांपुरती मर्यादित नाही. या आजाराचे समूळ उच्चाटन करायचे असेल तर आरोग्यसेवा देणाऱ्या संस्था, संशोधक आणि समाज या सर्वांचा एकत्रित सहभाग आवश्यक आहे. टीबीविरुद्ध लढण्यासाठी आखलेल्या धोरणांची काटेकोर अंमलबजावणी, लवकर निदान आणि सर्वांना योग्य उपचारांची उपलब्धता सुनिश्चित करून आपण टीबीमुक्त जग निर्माण करू शकतो.

या जागतिक क्षयरोग निवारण दिनानिमित्त, आपण जनजागृती करण्याचा आणि अधिक प्रभावी टीबी नियंत्रण उपाययोजनांसाठी कटिबद्ध राहण्याचा संकल्प करू या. एकत्रित प्रयत्नांनी आपण निश्चितच बदल घडवू शकतो आणि टीबीमुक्त जगाच्या दिशेने पुढे जाऊ शकतो!

(संकलित)