संत मुक्ताबाईंचे पवित्र समाधीस्थळ

संत मुक्ताबाई (इ. स. १२७९-१२९७) या महाराष्ट्रात १३व्या शतकात होऊन गेलेल्या एक महान संत कवयित्री होत्या. संत ज्ञानेश्वर, संत निवृत्तीनाथ आणि संत सोपानदेव यांच्या त्या धाकट्या भगिनी होत्या. अभंगरचनेद्वारे भक्ती चळवळीत त्यांचे मोठे योगदान आहे. अंधश्रद्धा व कर्मकांडांना त्यांनी विरोध केला. त्यांची समाधी जळगाव जिल्ह्यातील मुक्ताईनगरजवळ (पूर्वीचे एदलाबाद) आहे. 

संत मुक्ताई अंतर्धान पावल्या ते ठिकाण पूर्वीचा एदलाबाद तालुका आणि सध्याच्या मुक्ताईनगर तालुक्या मेहुण येथे आहे. या ठिकाणी संत मुक्ताई अंतर्धान पावल्या, अशी आख्यायिका सांगितली जाते.

संत मुक्ताईंचा जन्म शके १२०१मध्ये (इ. स. १२७९) इंद्रायणी नदीच्या काठावर आळंदीजवळील सिद्धबेटावर झाला, असे मानले जाते. रुक्मिणी आणि विठ्ठलपंत कुलकर्णींच्या त्या कनिष्ठ कन्या. संत निवृत्तिनाथ, संत ज्ञानेश्वर आणि संत सोपानदेव ही मुक्ताईंची भावंडे. आई-वडिलांच्या आत्महत्येनंतर चार भावंडांना बालपणी अनेक कष्ट आणि अवमानांना सामोरे जावे लागले. कमी वयातच मुक्ताईंना गहन आध्यात्मिक ज्ञान प्राप्त झाले होते आणि संत ज्ञानेश्वरांनी त्यांना दीक्षा दिली होती, असे म्हटले जाते. मुक्ताईंनी मराठीत अभंग लिहिले. त्यात भक्ती, प्रेम आणि सामाजिक सुधारणांचा संदेश आढळतो. 'मुंगी उडाली आकाशी' हे त्यांचे एक प्रसिद्ध वचन आहे. ते त्यांच्या आध्यात्मिक खोलीचे प्रतीक आहे. समाजातील रूढीवादी परंपरा आणि कर्मकांडांवर त्यांनी टीका केली आणि लोकांना ज्ञानाचा मार्ग दाखवला. 

जळगाव जिल्ह्यातील मुक्ताईनगरजवळ (एदलाबाद) तापी नदीच्या काठावर कोथळी येथे संत मुक्ताईंची समाधी आहे. संत ज्ञानेश्वरांनी समाधी घेतल्यानंतर तीर्थयात्रेदरम्यान ज्येष्ठ बंधू निवृत्तीनाथांसोबत असताना तापी नदीवर वीज कडाडली आणि मुक्ताई अलौकिक अवस्थेत विलीन झाल्या (अदृश्य झाल्या) असे मानले जाते. त्यांच्या कार्यामुळे मराठी साहित्य आणि भक्ती चळवळीला नवी दिशा मिळाली. त्यांचे अभंग आजही लाखो लोकांना प्रेरणा देत आहेत.